GÜNDEM KÜLTÜR SANAT

Subar Keyqubad: Kürdlerin Kadim İmparatorluğu: MEDİA-II

Med Coğrafyası:

Strabon (M.Ö. 64- M.S.23), Medya’nın sınırlarını kuzeyde Matiane ve Kadusilerin/Elbruz dağlık bölgesiyle; doğuda Part ve Kosae ile; güneyde Sittacene, Zagros ve Elimailer ile; batıda Matiane ve Ermenistan ile sınırlamaktadır. Gaius Plinius Secundus/Yaşlı Pliny (M.S.23-79) ise ‘Naturalis Histoire’sinde, buranın doğusunda Partların ve Kaspianların; güneyinde Sittacane, Susiana ve Perslilerin; batısında Adiabene ve kuzeyinde Ermenistan’ın olduğunu söylemektedirler. ‘Medya ülkesi şekil olarak kareye benzetilir’ diyen George Rawlinson; hangi kaynaklarda geçtiğini belirtmeden “Ermeni coğrafyacılar buranın kuzey sınırını Ermenistan ve Hazar Denizi, doğu sınırını Aria ya da Horasan, güney sınırını Persya ve batı sınırını Ermenistan ve Assur olarak belirlemektedirler” ifadelerini Medyanın sınırlarının tespiti için kullanmıştır.

Ptolemaios’un  (M.S. 90-168) orijinali günümüze ulaşmayan ancak yazılışından bin yıl sonraya kadar bile istinsah edilen nüshaları bulunan ‘Geographia’sında Medya coğrafyasının Tropotene/Antropotene, Elymais/Elam, Syro-Media, Sigriana, Margiana, Choromithrene, Rhogiona ve Daritis olmak üzere 8 bölgeden oluştuğu ve şu sınırları kapsadığı belirtilmektedir: Kuzeyde Hazar Denizi, güneyde Persia, Susiana ve Asur, doğu sınırları ise Parthia/Arsak ülkesi ve Hyrkania/Gürcan, batı sınırını ise Büyük Ermenistan oluşturmaktadır.

Ptolemaios’u  (M.S. 90-168) kaynak olarak kullanan 7. yüzyıl Ermeni yazar Anania Širakac‘i (ö.685), ‘Ašxarhac‘oyc‘ (Coğrafya)’  isimli eserinde,  44 ülkeye ayırarak incelediği Asya kıtasında otuzuncu sırada Mark‘/Medya’ya yer vermiştir. Ptolemaios’un ‘Caspiane, Cadusia, Gilan,  ve Dailam’ı Medya’nın eyaletleri olarak saydığını ve bunlara Rē ve Aspahan’ın da eklenmesi gerektiğini söylemiştir. Otuz üçüncü sırada Armenia ve Qaspian Denizi arasında bulunan ‘Kafkas Hükümeti/Satrapı’ni de Medya olarak adlandırmış ‘Atrpatakan, Rē, Gelan, Mokan, Dilumn, Ahmadan, Dabawan, Taparastan, Amel ve Ruen’ isimli şehirlerine yer vermiştir. İsodorlu Seville’nin (600-636)  yedinci yüzyılda hazırladığı 20 kitaplık ‘Etymologiarum sive Originum libri XX’sinda hem Media hakkında bilgi verilmiş hem de içinde yer alan T-O haritalarında Media gösterilmiştir. Batı dillerinde Media’nın haritalarla gösterimi, Ptolemaios’tan  (M.S. 90-168) başlayıp; 19. yüzyılın sonlarına kadar yer bulmuştur.

Mısır Kralı III. Ptolemaios (Euergetes) tarafından (246-221) Adulis limanına dikilen Yunanca yazıtta kendisi tarafından Media’nın ele geçirilişinden bahsedilmektedir. Peter Patricius’un (İ.S. 500-564) 298 yılında yapılmış olan Roma-Sasani barış anlaşmasına dair verdiği bilgilere göre, anlaşma hususlarından biri de “Media sınırında bulunan Ziata (Harput) kalesi Armenia sınırını belirlemelidir.” maddesiyidi. Media’nın coğrafî terim olarak kullanımı Anna Komnena’nın  (1083-1153) ‘Alexias’inde de görülmektedir.

 

Med İmparatorluğu’nun Sınırları

Yapılan askerî seferlerle Med devleti kısa sürede Kirmân, Afganistan’ın büyük bir kısmı, Irâk, Suriye, Lübnan, Ürdün, Filistin, Kuveyt, Nüfud Çölü, bütün Güneydoğu Anadolu (Van Gölü’nün kuzeyine kadar), Kızılırmak kavisi içinde kaan Orta Anadolu ve Karadeniz sahiline kadar genişlemiştir. Bextiyar Ğefûr Hellebceyî’nin “Kurdekanî Pakistan (Hewlêr, 2004, 140 s.)” isimli çalışması Medlerin bakiyesi Kürdlerin halen Pakistan, Afganistan ve İran üçgeninde yaşadıklarını ortaya koymaktadır.

Med İmparatorluğu’nun Batı’daki en son sınırını oluşturan Kızılırmak’taki Yozgat ilinin Sorgun ilçesine bağlı Şahmuratlı Köyü’nde yer alan Kerkenez Harabeleri’nde bulunan kayıp kent Pteria, Medler tarafından M.Ö. 600’lerde kurulduğu tahmin edilmektedir. Yedi kapısı bulunan 2.5 kilometrekarelik alanın çevresinde 7.5 kilometre uzunluğunda bir sur bulunmaktadır. Hem burada hem de İran’daki Sakız’daki Zivia Kalesi, Nuşîcân Tepe, Godin Tepe, Gûnespân Tepe’lerdeki kazı çalışmalarının sonuçları tahrifata uğratılmasa, Medlere dair birçok soru işaretinin cevaplarını verebilecek materyaller bulunmaktadır.

Beylikten İmparatorluğa Dönüştüren Med Ordusu:

Günümüzdeki Irak, Türkiye, Batı İran ve Afganistan, Med Devleti’nin hakimiyetine girmiştir. Peki bu kadar kısa sürede nasıl böylesine geniş topraklara sahip olmuşlardı? Tarihçilerin birleştikleri konu, Medlerin askeri alanda yaptıkları yeniliklerdir. Asur ordu yapısını taklit eden Medler, en güçlü kralları Kyaksares (M.Ö 625-585) döneminde Spada adı verilen ordu kurumunu oluşturdular. Ordu ‘okçular’, ‘mızrakçılar’ ve ‘atlılar’ olarak gruplara ayrılmıştır. Usta süvari birlikleri, at üstünde hem ok, hem cirit kullanmasını öğrenmişlerdir. Ordusunu sınıflara da ayıran Kyaksares, süvari, okçu ve piyade birliklerini birbirinden ayırmıştır. Bu sayede Medler, çevre bölgelerin parçalanmış siyasi yapısını da değerlendirerek, geniş bir İmparatorluk vücuda getirmişlerdir. Şamlı Nikolaos’un (m.ö. 64-m.ö. 4) Med-Pers (Astyages-Kyros) savaşı anlatımına bakılırsa M.Ö. 550’lerde yapılmış olan bu savaş sırasında Med ordusu bir milyon piyade, iki yüz bin süvari ve üç bin savaş arabasından oluşuyordu. ‘Pers’ olarak adlandırılan dönemde de Med askerleri, hem yönetim kademesinde, hem de kara ve deniz kuvvetlerinin elit kesimi olarak yer almışlardır.

Med Kralları:

Med krallarının adları, hakimiyet yılları ve sayıları hakkında antik kaynaklarda farklı bilgiler bulunmaktadır. Yunan tarihçisi Herodotos (M.Ö. 484-425?) Med krallarının adlarını Deiokes (53 yıl), Phraortes (22), Kyaksares (40), Astyages (35); Ktesias Maudaces (50), Sosarmus (30), Artycas (50), Arbianus (22), Artaeus (40), Artynes (22), Astibares (40), Aspandas/Astyages (35); Eusebius (M.S. 260-340?) Arbaces/Varbak (28), Maudaces (20), Sosarmus (30), Articas (30), Deiokes (44), Phraortes (24), Ciaxares (32), Astyages/Azhdahak (38); Movses Khorenatsi (M.S. 410-480?) Varbakes, Mawdakis, Sawsarmos, Artikas, Deokis, Pravortis, Kvaxares, Azhdahak; Step‘anos Tarōnec‘i/Stephanos Asoghik (935-1015) ise Varbakēs (28), Madwkēs (20), Tarmos (30), Hakadimos (30), Derkēs (54), P‘rawortēs (24) olarak vermiştir. Diodorus Sicilius’un (M.Ö. 90-30) ‘Bibliotheke Historike’ isimli eserinde, 17 yılını Pers Devleti’nde geçirip 19 kitaplık ‘Perslerin Tarihi’ini yazan Ctesias’tan (M.Ö. 5/4.yy) alıntıladığına göre, Asur Kralı Ninus’un (Nemrut, M.Ö. 823-811  yılları arasında hüküm süren V.Şamsi-Adad olduğu düşünülmektedir.) Med ülkesine sefer yaptığı ve ülkenin kralı Pharnus’un devasa ordusuna rağmen yenildiği, ordusunun büyük bir kısmını kaybettiği, yedi oğlu ve karısı ile birlikte ele geçirilip çarmıha gerilerek öldürüldüğü bilgisi yer almaktadır. Hiçbir kaynakta bu adla herhangi bir Med kralı anılmamıştır…

(Devam edecek )

**

1 Prof. George Rawlison; “Medya Krallığı”, İngilizce-1881, Çev: Nadire Işık, Doz Yayınları, 2006, sayfa:20-1.

2 Daniyal Saber Ahmed; “Med Devleti’nin Dış Politikası (M.Ö. 700-550)”, Yüksek Lisans Tezi, T.C. İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Aralık 2018, sayfa 29.

3 Robert H. Hawsen (Translation and Commentary); “The Geography of Ananias of Širak”, WIESBADEN- 1992, pp:72, 72A, 73-4.

4 Torî; “Kürdlerin İlkçağ Tarihi”, Berfîn Yayınları . 2.Basım: 200, sayfa:302.

5 Eren Karakoç; “Pers ve Greklerde Ordu”, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, 2014, sayfa: 4.

6 Eray Karatekin; “Çivi Yazılı belgeler ve Antik Kaynaklar Işığında Pers İmparatorluğu’nun Kuruluşu”, Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, S:2, 2016, sayfa:142.

7 Ercüment Yıldırım; “Ctesias’ın Anlatımlarında Ninus (Nemrut)’, Tarih İncelemeleri Dergisi, XXX/2, 2015, sayfa: 577.

Benzer Haberler

Bolton: Kirîna mûşekên Rusî S-400 pirsgirêkek mezin e

nupel haber

Gebze’de anneler yerlerde sürüklenerek gözaltına alındı

nupel haber

Kayyum Hakkari Belediyesi’ni borç batağında bıraktı

nupel haber

CHP’den Süleyman Soylu hakkında suç duyurusu

Nupel Editör

Fırat Ceweri:Dîplomatê edebiyata kurdî

Firat Ceweri

Cumartesi Anneleri: Yara her hafta kanıyor

nupel haber